Google Analytics Alternative

منشاء نوع ما انسان‌ها

منشاء نوع ما انسان‌ها همواره یکی از دغدغه‌هایمان بوده است… زِ کجا آمده‌ایم؟

از انسان‌وارها تا انسان‌ها

۱۲ میلیون سال پیش زمین سیارهٔ انسان‌وارها[1] بود. [تعریف انسان‌وارها] فسیل‌ها نشان می‌دهند انسان‌وارها در آفریقا و اوراسیا ساکن بودند. ۷ میلیون سال قبل گونه‌ای در آفریقا زندگی می‌کرد که ما و شامپانزه‌ها، موجودی که نزدیک‌ترین نسبت را با ما انسان‌ها دارد، از بازماندگان وی هستیم. البته فسیل این «آخرین جد مشترک» هنوز یافته نشده است.

فسیل انسان‌های اولیّه
چند فسیل از خویشاوندان ما انسان‌ها

از حدود ۶ میلیون سال پیش اجداد ما انسان‌ها ساده‌ترین تکامل، یعنی توانایی راه رفتن روی دو پا، را کسب کردند و تا دو میلیون سال بعد در سطح آفریقا پخش شدند. یک میلیون سال بعد جنس انسان‌وار جنوبی[2] ظاهر شد؛ گونه‌ای که توانست با انقلاب تولید ابزارهای سنگی راه انسانیان[3] را برای رفتن به فراسوی آفریقا باز کند.

از زمان داروین بدین سو، ما انسان‌ها و خویشاوند منقرض‌شدهٔ ما در برابر شامپانزه‌ها در خانوادهٔ جانورشناختی انسانیان قرار می‌گیریم. این یافته که انسان‌ها و میمون‌های آفریقایی از لحاظ ژنتیکی شباهت بسیاری بهم دارند، باعث شد که انسان‌ها در کنار شامپانزه‌ها و گوریل‌ها در خانوادهٔ «انسان‌وارها» قرار می‌گیرند.

حدود ۱٫۸ میلیون سال قبل انسان راست‌قامت[4] اولین گونه‌ای بود که از آفریقا خارج شد و به سرعت به اوراسیا، تا اندونزی و اسپانیا، رسید. حدود یک میلیون سال بعد نسلی از انسان‌های راست‌قامت – که در نهایت انسان اندیشمند[5] نامیده شدند – دوباره قارهٔ آفریقا را ترک کردند. امروزه انسان اندیشمند بر سطح ماه قدم گذاشته است و احتمالاً تا چند سال بعد در دیگر سیارات نیز قدم خواهد گذاشت.

انسانیان‌های اولیّه

ما برای شناخت بیشتر انسانیان‌های اولیّه فسیل و مدرک کافی نداریم. مشخصهٔ اصلی فسیل‌های پیدا شده بیانگر این واقعیت است که آن‌ها روی دو پا راه می‌رفتند. همچنین می‌دانیم نظام زندگی اجتماعی آن‌ها با همهٔ انسان‌وارهای غیر انسان، زنده یا منقرض‌شده، متفاوت بود، چون دندان نیش مردان به دلیل کوچکی و کندی به عنوان سلاح کاربردی نداشت.

فسیل‌های به دست آمده از این نوع انسانیان‌ها از ۶ میلیون سال پیش اسم‌های مختلفی دارد:

انسان ساحلی چادی
تصویری بازسازی‌شده از انسان ساحلی چادی

انسان ساحلی چادی[6] در چاد، اُرْرُرین توگنی[7] در کنیا (اُرْرُرین در زبان توگنی به معنای انسان نخستین است.) و آردی‌پیثِکوس کابادا[8] در اتیوپی. هیچکدام از این فسیل‌ها با انسان‌وارهای کنونی مطابقت ندارند و از لحاظ کالبدشناختی با انسان‌وار جنوبی مشابهت دارند.

قبل از پیدا شدن این فسیل‌ها، محققان حدس می‌زدند که در ادامهٔ کاوش‌ها شاهد کشف فسیل موجودات شبیه انسان‌وار جنوبی خواهیم بود. کشف اسکلت آردی‌پیثِکوس رامیدوس[9] در اتیوپی مربوط به ۴٫۴ میلیون سال قبل، تمام انتظارات فوق را از بین برد زیرا از اولیّه‌ترین انسان‌وار جنوبی نیز بسیار متفاوت بود.

این اسکلت ناقص، که با نام «آردی» شناخته می‌شود، نشان داد که آخرین جد مشترک ما و شامپانزه‌ها یک موجود بین شامپانزه و انسان نبوده است، بلکه موجودی بوده است فاقد ویژگی‌های نزدیک‌ترین عموزاده‌های ما، مانند راه رفتن روی پنجهٔ دست، رژیم غذایی مبتنی بر میوه‌خواری، درگیری بین نرها و بالا رفتن از درخت‌ها. آردی موجودی چندوجهی و ترکیبی بود: بعضاً روی دو پا راه می‌رفت، همه‌چیزخواری با دندان‌های نیش کوچک بود، از نظر رفتار اجتماعی تفاوت کمی بین جنس نر و ماده بود، و جنگل را به عنوان زیستگاه ترجیح می‌داد. آردی اولین مرحلهٔ تکامل انسانیان‌ها بود.

در ساوانا

تعداد زیادی از دیرین‌مردم‌شناسان آب‌وهوا را محرّک تکامل ما می‌دانند. اما دیرین‌مردم‌شناسان نخستین کسانی نبودند که به نقش محیط پی بردند. مدّت‌ها پیش از کشف فسیل‌های مذکور، یکی از نخستین نظریه‌پردازان تکامل، ژان-باتیست لامارک، چمنزارها را عامل اصلی دخیل در تکامل اجداد ما از موجودی درخت‌نشین‌ به موجودی دوپا می‌دانست. در دههٔ ۲۰ قرن بیستم فرضیّهٔ وی توسط ریمون دارت که معتقد بود فسیلِ بچه‌ای را که او انسان‌وار جنوبی نامید با زندگی در شرایط محیط دشت‌های باز تطبیق داده شده است ادامه داده شد.

اما محبوبیّت «فرضیّهٔ ساوانا» در دههٔ ۹۰ در میان محقّقان، هنگامی که فسیل آردی‌پیثِکوس در محیطی پیدا شد که به نظر می‌رسید محیطی جنگلی بوده، کم شد. امروزه مدارک مختلفی یافته شده است که نشان می‌دهند انسانیان‌های اولیّه موجوداتی جنگل‌نشین بوده‌اند: اندام‌ها برای بالا رفتن از درخت مناسب بوده است؛ نوع غذایی که می‌خورده‌اند، که با توجه به شکل، جرم باقی‌مانده و ترکیب ایزوتوپیک دندان‌ها تعیین شده‌اند؛ و هزاران گیاه، حشره، حلزون، پرنده و پستانداری که مخصوص زیستگاه جنگلی هستند و در محل یافته شدن فسیل انسانیان‌های اولیّه به کرّات یافت شده‌اند. بنابراین به نظر می‌رسد انسان‌وار جنوبی در دشت‌های باز و غیرجنگلی می‌زیسته است.

از دههٔ ۴۰ قرن بیستم بدین سو می‌دانیم مفصل ران، زانو و پای انسان‌وار جنوبی برای راه رفتن روی دو پا مناسب است. کشف فسیل «لوسی» در اتیوپی و رد پای فسیل شده در تانزانیا در دههٔ ثابت ۷۰ کرد که این جنس بیانگر مرحلهٔ تکاملی‌ای است که بعدها منجر به پیدایش انسانیان شده است. ۳ میلیون سال قبل نوع انسان‌وار جنوبی از شمال تا جنوب آفریقا گسترش یافته بود.

برای دانشمندان قرن بیستم، انسان‌وار جنوبی حالت گذاری موقتی بین انسان‌وار و انسان به نظر می‌رسید. ولی اکنون به نظر می‌رسد این جنس مرحله‌ای پایدار و درازمدت در تکامل ما انسان‌ها بوده است. همزمان با کسب ابزارهای لازم جهت راه رفتن روی دو پا، اندام‌هایی قوی برای سازگاری با جویدن شکل گرفته است. به ظاهر مرحلهٔ سوم تکامل انسان، یعنی جنس انسان[10]، از برخی انواع قوی‌هیکل و متأخرتر انسان‌وار جنوبی به وجود آمده‌اند.

انسان اولیّهٔ صاحب تکنولوژی

فسیل انسانیان‌ها بسیار کمیابند اما ابزارهای سنگی مربوط به حدود ۲٫۶ میلیون سال قبل از آن‌ها باقی مانده است.

در سایت باستان‌شناختی گونا و اَوَش مرکزی[11] در اتیوپی مدارک فراوان و واضحی از ابزارهای سنگی ساخته شده توسط انسانیان‌ها، از جمله فسیل استخوان‌های پستانداران بزرگ که رد ابزارهای تیز بر روی آن‌ها مشهود است، وجود دارد.

تولید تراشه‌های سنگی با گوشه‌های تیز شده انسانیان‌ها را قادر به مصرف مقدار زیادی گوشت کرد که برای نخستی‌های پیشین ممکن نبود. همزمان فشارهای انتخابی ناشی از فعالیّت‌های مرتبط با ابزارهای سنگی – مخصوصاً برای موجود دو پای اولیّه‌ای که در شکار رقیب درنده‌هایی مانند کفتار و گربهٔ دندان‌خنجری بود – منجر به بزرگ شدن جمجمه در انسان شد. [فشار انتخابی]

استفاده از تکنولوژی سنگ قلمرو زندگی و جغرافیایی اجداد ما را بسیار گسترش داد و انسان راست‌قامت را قادر ساخت تا پیش از ۱٫۵ میلیون سال قبل به اروپا و اندونزی را برسد.

کاکتوس یا بوته؟

دیرین‌شناس متأخر امریکایی، استیون جِی گولد، در سال ۱۹۷۷ مقاله‌ای معروف نوشت که در آن پیش‌بینی کرد شجره‌نامهٔ زیستی انسانیان بیشتر شبیه «بوته» باشد تا درخت. امروزه بیشتر از ۲۵ نوع مختلف از انسانیان می‌شناسیم، و معمولاً گفته می‌شود پیش‌بینی گولد درست از آب درآمده است.

اما نباید تند رفت. بیشتر این گونه‌ها، برای مثال دو نوع از انسان‌وار جنوبی، انسان‌وار جنوبی عَفَری[12] و انسان‌وار جنوبی أنَمِنْسی[13]، در واقع «انواع تکاملی»[14] هستند که در روند تکامل بین دو نوع مشخص قرار دارند. این اسامی صرفاً تقسیم فاقد مبنای یک نَسَب و دودمان در حال تطور هستند.

اما امروزه زیست‌شناسان در مورد مسألهٔ تنوع گونه‌ها تحقیق می‌کند، تعداد گونه‌ها در یک زمان مشخص می‌شمارند. وقتی در زمان‌های مختلف فسیل انسانیان‌ها را می‌شماریم، آنچه به دست می‌آوریم نه چیزی شبیه بوته، بلکه شبیه کاکتوس ساگوارو است که انواع کمی یک دودمان و نسب را تشکیل می‌دهند. بیشترین پراکندگی حدود ۲ میلیون سال پیش مشاهده می‌شود، زمانی که چهار نسب و دودمان متفاوت از انسانیان همزمان در آفریقا می‌زیسته‌اند، از جمله انسان‌وارهای جنوبی تنومند.

 

سؤال اصلی دیگر تعداد فی‌نفسه انواع نیست، بلکه این است که چرا تنوع در شاخه‌ای که ما در درخت تکامل قرار داریم در مقایسه با دیگر پستانداران از جمله خفاش‌های میوه‌خوار یا میمون‌های امریکای جنوبی اینقدر محدود است. احتمالاً دلیل این است که زیستگاه اجداد ما به عنوان همه‌چیزخوارهای درخت‌نشین در ۶ میلیون سال پیش به دشت‌های باز گسترش یافت، و در نتیجهٔ تغییر محیط زندگی تکنولوژی‌هایی مانند ابزارهای سنگی به وجود آمد که باعث گسترش توانایی‌ها و افق‌هایش شد.

انسان‌وار جنوبی تنومند

هنگامی که رابرت بروم دیرین‌شناس جمجمهٔ انسان‌وار جنوبی تنومند را در سال ۱۹۳۸ در آفریقای جنوبی یافت از ظاهر غیرمعمول آن متعجب شد. دندان‌های آسیاب بزرگ، دندان‌های نیش و جلویی کوچک، فک پایین بسیار بزرگ، صورتی مسطح و تاجی استخوانی بالای جمجمه‌اش. بروم این موجود را انسان‌وار جنوبی تنومند[15] نامید. وی احتمالاً حاصل تطور یکی از گونه‌های انسان‌وار جنوبی بوده است. بر اساس شواهد این نوع از انسان‌وارها ۲٫۵ میلیون تا ۱٫۲ میلیون سال پیش می‌زیسته‌اند. در آن زمان، جنس ما، انسان، بیش از یک میلیون سال بود که در آفریقا زندگی می‌کرده است. مسائل زیادی در مورد انسان‌وار جنوبی تنومند وجود دارد که باید حل شود، اما یک چیز واضح است: حدأقل ۱٫۳ میلیون سال پیش، اجداد ما تنها دودمان و نسب از انسانیان در آفریقا نبودند.

خروج از آفریقا، دو بار

با کشف مجموعه‌ای از فسیل‌ها و ابزارهای سنگی انسانیان‌ها در دْمانیسیِ گرجستان مشخص شد ۲ میلیون سال قبل انسانیان‌ها برای نخستین بار از آفریقا خارج شدند. این مهاجرت «خروج از آفریقا، بخش ۱» نیز نامیده می‌شود و البته بدین معنا نیست که انسانیان‌ها آفریقا را تخلیه کردند. این قاره هنوز به نقش خود در تکامل ما ادامه می‌داد. با توجه به شواهدی که از سکونت این نوع از دماغهٔ امیدِ نیک تا قاهره یافته شده است، می‌دانیم انسان راست‌قامتِ مهاجر و تکنولوژی تبر دستی وی در همه‌جای آفریقا حاضر بوده است.

داروین پیش‌بینی کرده بود که روزی آفریقا فسیل‌هایش را برای روشن کردن تکامل انسان به ما ارزانی خواهد داشت. اگر او زنده بود حتماً از شنیدن این که ما نه تنها فسیل‌های مربوط به دو مرحلهٔ اول تکامل انسان – آردی و انسان‌وارهای جنوبی – بلکه فسیل مربوط به جنس خود ما یعنی انسان را یافتیم خوشحال می‌شد. نخستین فسیلی از جنس انسان یافتیم فسیل انسان ماهر[16] بود که مخترع تراشه‌ها و هسته‌های سنگی بود که تقریباً یک میلیون سال تکنولوژی را تحت سیطرهٔ خود در آورده بود. [تراشه و هستهٔ سنگی] سپس فسیل انسان راست‌قامت کشف شد. آنچه مسلم است، اجداد ما در عصر یخبندان در حالی که عرض‌های شمالی در لایه‌های یخ دفن می‌شدند در آفریقا تکامل پیدا کردند.

از ۱۶۰ هزار سال پیش انسانیان‌های آفریقایی از نظر کالبدشناختی خیلی متأخر بودند، با صورت‌هایی درازتر از صورت‌های ما و جمجمه‌هایی زمخت‌تر. مغز آن‌ها کاملاً متأخر بود. در اتیوپی، در منطقه‌ای که توسط مردم محلی عَفَر هِرتو نامیده می‌شود، جمجمه‌های دو بزرگسال و یک بچه یکی از بهترین مدارک برای نشان دادن آناتومی این انسان‌های اولیه، که در کنار دریاچه می‌زیسته‌اند، است. یکی از فعالیّت‌های آنان قصابی اجساد اسب آبی با ابزارآلات سنگی‌شان بود.

انسان‌های هِرتو کارهایی انجام می‌دادند که ما مشخصاً به عنوان رفتارهای انسان می‌شناسیم: آن‌ها مراسم کفن و دفن اجراء می‌کرده‌اند. آثار برش‌های دقیق و سطح ساییده و جلایی استخوان جمجمهٔ بچه نشان می‌دهد جمجمه را در حالی که بچه تازه مرده بوده از گوشت جدا کرده و بارها و بارها نوازش داده‌اند.

بررسی دی‌ان‌ای انسان‌های امروزی نشان می‌دهد که همهٔ ما درون خود یک «فسیل زنده» حمل می‌کنیم که دریچه‌ای به گذشتهٔ ما باز می‌کند. دی‌ان‌ای انسان امروزی چه از کنگو گرفته شود و چه از قطب، به خصوص وقتی با تنوع دیگر پستانداران مقایسه شود، به طور قابل ملاحظه‌ای شبیه به هم است. و بیشترین تنوع ژنتیکی در میان مردم آفریقا مشاهده می‌شود.

همهٔ این‌ها نشان می‌دهد ما گونه‌های متأخر و جدیدی هستیم و اجداد همهٔ انسان‌های امروزی آفریقایی بودند.

[1]Hominoidae

[2] Australopithecus

[3] Hominidae

[4] Homo erectus

[5] Homo sapiens

[6] Sahelanthropus tchadensis

[7] Orrorin tugenensis

[8] Ardipithecus kadabba

[9] Ardipithecus ramidus

[10] Homo

[11] Gona and Middle Awash

[12] Australopithecus afarensis

[13] Australopithecus anamensis

[14] chronospecies

[15] Paranthropus robustus

[16] Homo habilis

منبع:

New Scientist: The Collection. The Human Story. pp. 6-9

Author: Tim D. White

۳ نظر

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *